Laatst bijgewerkt op 8 oktober 2022

Het respijt - Primo Levi. Recensie & Samenvatting

Sara van Alle Italiaanse - Author
Sara van Alle Italiaanse

Het respijt is de tweede roman van Primo Levi. Het werd geschreven tussen 1961 en 1962 en werd in 1963 uitgegeven door de Italiaanse uitgever Einaudi. Het respijt is het vervolg op het verhaal van Is dit een mens. In het boek, zestien jaar na de vorige roman geschreven, vertelt Primo Levi over zijn lange reis door Europa om naar huis terug te keren na de bevrijding van het concentratiekamp Auschwitz.


Op deze pagina


Wij zijn Italianen in Nederland en we schrijven deze pagina ook om ons Nederlands te oefenen. Vergeef ons als ons schrijven soms creatief is. 🙂


Het respijt op bol.com
Bindwijze Paperback
Taal nl
Auteur(s) Primo Levi
Uitgever J.M. Meulenhoff
Verschenen 236

De terugreis door zeven Europese landen

De reis van Primo Levi begint in januari en eindigt in oktober 1945 en gaat door zeven Centraal-Europese landen: Polen, de Sovjet-Unie (Wit-Rusland en Oekraïne), Roemenië, Hongarije, Tsjechoslowakije, Oostenrijk en Duitsland. Tot zijn aankomst in Turijn in Italië, de stad Primo Levi.

Het respijt is een avontuur bevolkt door talloze personages, allemaal getekend door oorlog. Zoals De griek zegt in het derde hoofdstuk, oorlog eindigt nooit.

Het respijt - kaart
Kaart van Primo Levi's terugreis in Het respijt. Bron: Wikipedia.it

Samenvatting


Het openingsgedicht

Het respijt en Is dit een mens zijn op dezelfde manier gestructureerd. Beide zijn verdeeld in zeventien hoofdstukken, en beide worden ingeleid door een gedicht.

Wij droomden in de woeste nachten
heftige, verstikte dromen,
met lijf en ziel gedroomd.
Thuiskomen; eten; vertellen.
Tot kort, zacht,
het bevel van de ochtend klonk:
  Wstawać;
en ons hart in ons lichaam brak.

Nu hebben wij onze huizen teruggevonden
onze buiken zijn vol,
we hebben niets meer te vertellen.
Het is tijd. Gauw zullen we het weer horen,
het bevel van de vreemde:
  Wstawać.

11 januari 1946

Het inleidende gedicht is erg belangrijk om het thema van Het respijt te begrijpen. Het werd geschreven in 1946, de dag nadat Primo Levi het inleidende gedicht van Is dit een mens schreef. Toen hij de twee teksten schreef, was Levi onlangs teruggekeerd naar Turijn.

Het gedicht drukt de angst uit die de concentratiekampervaring op de gedeporteerden had overgebracht: dood, honger, kou, de nazi's. Overlevenden zullen nooit van hun angst af kunnen komen. Angst zal altijd bij hen zijn, ook na de bevrijding uit het concentratiekamp.

Voor Levi wordt het gevoel van angst zelfs groter dan de ervaring van het concentratiekamp, en doordringt het het hele menselijke bestaan. Dit concept wordt goed uitgelegd aan het einde van het boek, op de laatste pagina, waarin Levi uitlegt wat de ware betekenis van het gedicht voor hem is.

Het respijt - boek achterkant

Het respijt bestaat uit zeventien hoofdstukken.

  1. Hoofdstuk 1: De dooi

  2. Hoofdstuk 2: Het grote kamp

  3. Hoofdstuk 3: De griek

  4. Hoofdstuk 4: Katowice

  5. Hoofdstuk 5: Cesare

  6. Hoofdstuk 6: Victory Day

  7. Hoofdstuk 7: De dromers

  8. Hoofdstuk 8: Naar het zuiden

  9. Hoofdstuk 9: Naar het noorden

  10. Hoofdstuk 10: Koeritsa

  11. Hoofdstuk 11: Oude wegen

  12. Hoofdstuk 12: Het bos en de weg

  13. Hoofdstuk 13: Vakantie

  14. Hoofdstuk 14: Theater

  15. Hoofdstuk 15: Van Staryje Doroghi naar Iasi

  16. Hoofdstuk 16: Van Iasi naar Lijn

  17. Hoofdstuk 17: Het ontwaken

  18. Bijlage: Voorwoord van Primo Levi voor de Italiaanse schooluitave van Het respijt, 1965


De eerste twee hoofdstukken zijn geschreven door Levi tussen 1947 en 1948. Het verhaal gaat verder vanaf het einde van Is dit een mens. Voor de komst van het Rode Leger hadden de Duitsers het kamp Auschwitz geëvacueerd, alle gedeporteerden meegenomen en de zieken achtergelaten.

Op 27 januari 1945 arriveerde de eerste patrouille van het Sovjetleger in het kamp Auschwitz, na tien dagen uit de wereld en buiten de tijd. Levi ziet ze aankomen terwijl hij buiten de hut het lichaam van een metgezel begraaft.

In de ziekenbarak van het Lager Bruna-Monowitz waren we met ons achthonderden achtergebleven. Van die achthonderd bezweken er omstreeks vijfhonderd aan hun ziekten, aan honger en kou vóór de Russen kwamen, en nog eens tweehonderd, ondanks de geboden hulp, in de dagen onmiddellijk daarna.
De eerste Russische patrouille verscheen op 27 januari 1945 tegen twaalf uur bij het kamp. Charles en ik waren de eersten die hen zagen: we waren bezig het lichaam van Sómogyi, de eerste dode van onze kamer, naar de gemeenschappelijke grafkuil te brengen.

—Primo Levi, Het respijt
De spoorlijn naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau
De spoorlijn naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. Bron: Wikipedia.it

De Sovjets brengen de overlevenden over naar het centrale kamp van Auschwitz, dat nu functioneert als een groot rehabilitatiecentrum. De gedeporteerden worden gewassen, geschoren en aangekleed. Hier wordt Levi geïnformeerd over het lot van de Italiaanse gedeporteerden die met hem in de trein zaten:

Ze waren allemaal dood. Alle kinderen en alle ouderen. Van de 550 Italianen die het concentratiekamp waren binnengekomen, waren er 29 vrouwen toegelaten tot het kamp van Birkenau: en slechts vijf van hen hadden het overleefd. (onze vertaling)

Om niet te worden opgenomen tussen de mannen die de sneeuw scheppen, voegt de auteur zich bij een groep gedeporteerden die met een oude trein richting Krakau vertrekken. De griek, die zijn naam aan het derde hoofdstuk geeft, is Mordo Nahum, een jood en polyglot, met wie Levi bevriend raakt.

Aangekomen in Krakau worden Levi en de Griek verwelkomd in een Italiaanse kazerne, waar ze goed worden ontvangen en voldoende te eten hebben.
Hier gaan ze naar de markt. Levi is niet erg goed in zaken, maar hij vindt het een goede manier om de tijd te doden en nergens anders aan te denken.

... en misschien hadden we, onbewust, al die drukte welzelf gezocht met geen ander doel dan geen tijd te hebben,omdat we ons in het aangezicht van de vrijheid verloren,leeg, uitgeblust voelden, onmachtig om het onze te doen.

Krakau na de oorlog
Krakau na de oorlog

Vanuit Krakau vertrekken Levi en de Griek naar Katowice: een "labyrintachtige" reis van 80 km die ze in 3 dagen afleggen. De twee komen hongerig aan in het rustkamp van Katowice. Levi wordt aangenomen in de ziekenboeg van het kamp en ontmoet Galina, een jonge Poolse vrouw die als helper voor hem werkt.

In het vijfde hoofdstuk vindt Levi Cesare, die bij hem in de Buna werd vastgehouden. In april gaan de twee naar de stadsmarkt van Katowice. Cesare is een zeer goede verkoper, en daar slagen ze erin om een gebroken potlood en een overhemd met gaten erin te verkopen.

Victory day, V-dag: op 8 mei 1945, de dag van het einde van de oorlog, bieden de Russen de mensen van het kamp een theatervoorstelling aan. Levi doet ook mee aan een wedstrijd tussen Italianen en Polen, waarna hij pleuritis krijgt. Hij wordt opnieuw opgenomen in de ziekenboeg.

Monument in Katowice
De Poolse stad Katowice was de plaats van het bloedbad van Katowice, dat plaatsvond op 4 september 1939, een van de grootste oorlogsmisdaden gepleegd door de nazi's tijdens de invasie van Polen.

De dromers die in hoofdstuk 7 worden genoemd, zijn de mensen die de afdeling van de ziekenboeg bezetten. Leonardo, de dokter die hem helpt genezen; een zeventigjarige uit Verona die constant vloekt; twee voormalige veroordeelden, een uit Milaan en een uit Turijn. Zoals Levi opmerkt, droomde iedereen van slavernij en verlossing, van onwaarschijnlijke paradijzen, van even mythische en onwaarschijnlijke vijanden.

Naar het zuiden: op een ochtend midden juni 1945 kondigen de Sovjets aan dat de Italianen via Odessa zullen worden gerepatrieerd. Een trein vol hoop, zonder begeleiders en zonder Russen aan boord.
De reis duurt 6 dagen, wat voor de een een kwelling is. De trein komt aan in Zmerinka, waar hij drie dagen stopt, waarna hij zijn reis voortzet - maar dan naar het noorden.

De gedeporteerden ontmoeten de onleesbare Sovjetbureaucratie: zoals de auteur het omschrijft, niet kwaadaardig, maar tegenstrijdig, en in feite blind als een natuurkracht.

Het konvooi bestaat nu uit 30 wagons, met daarin 1400 Italianen. De trein brengt de arrestanten naar Sluzk: hier worden ze verzameld op het plein en moeten ze lopen naar het afgelegen dorp Staryje Doroghi, 70 km verderop.

Cesare en Primo verlaten de karavaan en slagen er in een van de beroemdste momenten van het boek in om zes borden te ruilen voor een kip (Koeritsa); zich verstaanbaar maken met gebaren van de boeren.

De volgende dag vertrekken Primo en zijn metgezel Cesare naar Staryje Doroghi. Hier worden ze opgevangen in het opvangcentrum voor vluchtelingen van het Rode Huis (hoofdstuk 11, Oude wegen). Ze worden goed behandeld, net als Russische soldaten in huisvesting en eten.

Het Rode Huis in Staryje Doroghi
Het Rode Huis in Staryje Doroghi

Levi en Cesare brengen twee maanden door in het Rode Huis, dat wordt beschreven in het hoofdstuk Het bos en de weg: Het waren maanden van ledigheid en relatief welzijn, en daarom vol indringende nostalgie.
Het bos rond het kamp fascineerde Levi, omdat het bood wat hij in lange tijd niet had gehad: eenzaamheid.

Half augustus kondigen de Sovjets aan dat de Italiaanse veteranen eindelijk zullen worden gerepatrieerd. Voor Levi wordt de reis naar huis hervat: Van Staryje Doroghi naar Iasi, en dan Van Iasi naar Lijn, waarin de veteranen Roemenië, Hongarije en Oostenrijk doorkruisen. Aangekomen in Linz, worden ze door de Sovjets aan de Amerikanen overgedragen.

De laatste etappes van de reis zijn verteld in het laatste hoofdstuk, Het ontwaken: Levi gaat naar München, dan naar Verona en komt uiteindelijk aan in Turijn, zijn stad.

Turijn was een van de meest gebombardeerde Italiaanse steden tijdens de Tweede Wereldoorlog
Turijn was een van de meest gebombardeerde Italiaanse steden tijdens de Tweede Wereldoorlog

Het ontwaken - Aankomst in Italië

Levi arriveert in Verona op 17 oktober en in Turijn op 19 oktober, na 35 dagen reizen, waar hij zijn huis en familie vindt.

Maar het boek eindigt niet met een boodschap van hoop.
Levi vertelt over zijn terugkerende droom: hij zit aan tafel met zijn familie, of met vrienden, of op het werk, in een ontspannen omgeving; ondanks dit voelt hij pijn en verdriet. Een dreigend gevaar. Plots verdwijnt alles en is hij terug in de Lager. Het is alsof er niets waar is, buiten de Lager. De droom is de korte vakantie buiten het concentratiekamp; bij dageraad, een vreemd woord, gevreesd maar verwacht: Wstawać.


Bijlage: uitleg van het inleidende gedicht

In de Italiaanse schooluitgave van Het respijt, gepubliceerd in 1965, voegde Levi op de laatste pagina een toelichting toe aan het inleidende gedicht van het boek.
De auteur verduidelijkt de betekenis van het gedicht dat bij de opening van het boek staat; en verklaart ook de titel van het boek, dat ook in het Italiaans la tregua, het respijt is.

Primo Levi in zijn huis in Turijn, 1960
Primo Levi in zijn huis in Turijn, 1960

Het inleidende gedicht is een droom. In die droom is de Lager de menselijke conditie, het is de dood waaraan niemand ontsnapt.
Er zijn pauzes, en het menselijk leven zelf is een respijt, een verlenging. Maar het is een korte pauze, onderbroken door het bevel Wstawać ("Wstawać" betekent "opstaan", in het Pools), dat iedereen moet gehoorzamen. De dood is het concentratiekamp dat besloten ligt in het lot van de mens.

De auteur heeft de hoop verloren. Zijn ziel zal voor altijd getekend zijn door de verschrikkingen die hij heeft meegemaakt in het concentratiekamp.

Het respijt - Recensie

Op de achterkant van de eerste editie van Einaudi 1963, staat een kleine recensie van Het respijt, toegeschreven aan de beroemde Italiaanse schrijver Italo Calvino.

Calvino merkt in het boek twee dingen op: het voortduren van de plaag die Europa teisterde, zelfs na het einde van het conflict. En de ontdekking van een nieuw Rusland, door Levi van binnenuit gezien, heel dicht bij de beroemde voorstellingen van Aleksandr Poesjkin, Nikolaj Gogol en Lev Tolstoj.


De titel "Het respijt"

De titel van de roman geeft aan dat, hoewel de oorlog voorbij is, dit slechts een moment van rust is. De vernedering die in de Lager werd ervaren, is een deel van de ziel geworden van de overlevenden, die niet kunnen vergeten:

Daarom sloeg ook voor ons het uur van de vrijheid met een zware, verstopte klank.
Het vervulde ons tegelijkertijd met vreugde en een wroegend schaamtegevoel, zodat we onze gewetens en geheugens hadden willen schoonwassen van het vuil dat erin opgehoopt lag, en het vervulde ons met verdriet, omdat we voelden dat dat niet kon, dat niets ooit meer zo goed en zuiver zou zijn dat het ons verleden kon uitwissen.
De tekens van het geleden onrecht zouden voor altijd in ons blijven.

—Primo Levi, Het respijt
De Italiaanse omslag van Het respijt
De Italiaanse omslag van Het respijt

Levi voelt dat de geredden nog hun leven hebben, maar nu zitten ze de straf uit dat ze hun dode kameraden hebben overleefd.

we voelden [..] dat niets ooitmeer zo goed en zuiver zou zijn dat het ons verleden konuitwissen. De tekens van het geleden onrecht zouden vooraltijd in ons blijven: in de herinnering van wie erbij was, inde plaatsen waar het gebeurde, in de verhalen die we eroverzouden vertellen.

—Primo Levi, Het respijt

De bevrijding van de nazi-gevangenschap is dus niet de verovering van de vrijheid: angst en schaamte zullen de dromen van de overlevenden blijven achtervolgen.

Het respijt is alleen tijdelijk: zelfs wanneer ze naar huis terugkeren, hangt het Wstawać bevel altijd in het geheugen van de gevangenen.

Omdat, en dat is het huiveringwekkendeprivilege van onze generatie en van mijn volk, niemandbeter dan wij heeft kunnen begrijpen dat onrecht onherstel-baar is en om zich heen grijpt als een besmetting. Het isdom te geloven dat menselijke gerechtigheid het kan verzoenen. Het is een onuitputtelijke bron van kwaad: hetbreekt de getroffenen naar lichaam en ziel, blust hen uit enontmenselijkt hen; het slaat terug als schande op de onderdrukkers, leeft voort als haat in de overlevenden en woekertop duizend manieren verder, tegen ieders wil, als wraak-zucht, moreel verval, negatie, moeheid, verzaking.

—Primo Levi, Het respijt
Primo Levi in Turijn
Primo Levi in Turijn


Het verlangen naar het leven

Het boek eindigt dus zwaar. Desondanks zenden de pagina's van Het respijt een levensechte boodschap uit, met de personages die Levi tijdens de reis ontmoet en hun verhalen. Veel delen van het boek zijn avontuurlijk en ironisch verteld. Hoewel de oorlog net is afgelopen en een verwoest Europa achterlaat, ervaart Levi grappige situaties - zoals de ruil van een hen in het hoofdstuk Koeritsa.

Het verlangen naar het leven van de karakters van Het respijt is wat dit boek onderscheidt van het vorige Is dit een mens.

Het leven, dat de personages doordringt die Levi op zijn reis tegenkomt, staat in contrast met de haat en angst die de auteur in het concentratiekamp had ervaren: de Russen dronken van de overwinning, de Polen bevrijd door de nazi's. Levi is een verhalenverteller die veel mensen en situaties observeert, maar altijd een beetje afstandelijk blijft: meer dan de hoofdpersoon, hij is een toeschouwer.

De poster van de film La Tregua
De poster van de film "La Tregua" - Het respijt

Het herstel van de menselijke waardigheid

Na de ervaring van de Lager is lichamelijk en geestelijk herstel een langzaam en pijnlijk proces. Tijdens zijn gevangenschap in Auschwitz had Levi geen idee wat er in de wereld buiten het kamp gebeurde.

De ervaringen die hij opdoet en de mensen die hij op de terugreis ontmoet, maken voor de auteur deel uit van een psychologisch herstel.

Daarom is Het respijt een boek vol menselijke relaties: het herstel van de waardigheid voor Levi gaat via het herstel van een rol in de samenleving; de behoefte aan menselijke relaties die waren ondermijnd door de wreedheid van de nazi's in het concentratiekamp.

Film - "La tregua", geregisseerd door Francesco Rosi

Uit de roman Het respijt is een film gemaakt, uitgebracht in 1997 door de Italiaanse regisseur Francesco Rosi en met acteur John Turturro in de hoofdrol.

De film heeft de Italiaanse titel La tregua, en werd gemaakt tussen Italië, Frankrijk, Duitsland, Zwitserland, 1997.
In 1997 won Rosi's film vier David di Donatello's, waaronder de prijzen voor beste film en beste regisseur.

Als je het leuk vindt om Italiaans te leren, kijk dan eens op de Alle Italiaanse pagina gewijd aan de beste Italiaanse films.


Over de auteur Primo Levi

Primo Levi is een Italiaanse 20e-eeuws schrijver en chemicus, geboren in Turijn. Zijn boeken zijn een van de belangrijkste directe getuigenissen over de verschrikkingen van de nazi-deportaties.

Primo Levi
Primo Levi

Lees meer over Primo Levi.

Boeken van Primo Levi

Sara van Alle Italiaanse - Author
Sara van Alle Italiaanse

Ciao, mijn naam is Sara.
Ik ben de auteur van deze pagina

Ik ben een Italiaan uit Lombardije, in de buurt van het Gardameer. In Italië werkte ik in de toerisme en reissector; mijn talenkennis bracht me naar Nederland, waar ik werkzaam ben in de communicatiesector.

Op Alle Italiaanse schrijf ik over mijn passies, zoals Italiaanse films en literatuur, terwijl ik mijn Nederlands oefen.

Lees meer over mij

Meer blogs

Over Alle Italiaanse

Hoi! Wij zijn Italiaanse expats en wonen al jaren in Nederland.
Toen we naar Nederland kwamen, namen we een deel van onze traditie met ons mee. En we merkten al snel dat Italië erg populair is bij de Nederlanders. Nu we de Nederlandse cultuur wat beter begrijpen, willen we een account aanbieden met originele inhoud.
We schrijven deze blog ook om Nederlands te oefenen, dus je zult ons schrijven een beetje "creatief" vinden. We houden ervan grammaticafouten te melden. Grazie mille!

Alle Italiaanse Nieuwsbrief

De Italiaanse specialiteiten van de maand in je inbox

Zoals ijs in de zomer of panettone met kerst. Maar ook levensstijl en gewoonten, en de betekenis van Italiaanse woorden.